AI-geletterdheid en ISO 42001: de vergeten verplichting

Sinds 2 februari 2025 geldt de AI-geletterdheidseis uit de EU AI Act. Veel organisaties zijn gefocust op de latere deadlines voor hoog-risico AI. Maar deze verplichting geldt nu al. En het raakt elke organisatie die AI gebruikt. Voor ISO 42001 sluit dit aan op de eisen rond competenties en bewustzijn. De officiële norm staat bij ISO .

AI-geletterdheid in het kort

Wat is AI-geletterdheid?

De EU AI Act  definieert AI-geletterdheid (artikel 4) als: vaardigheden, kennis en begrip die aanbieders en gebruikers van AI-systemen in staat stellen om weloverwogen beslissingen te nemen over de inzet van AI.

Concreet: mensen die met AI werken moeten genoeg begrijpen om het verantwoord te kunnen gebruiken.

Dit gaat niet over iedereen een machine learning cursus laten volgen. Het gaat over passende kennis voor de rol die iemand heeft.

Waarom is AI-geletterdheid belangrijk voor ISO 42001?

AI-systemen zijn geen plug-and-play tools. Ze hebben beperkingen, kunnen fouten maken, en vereisen menselijk oordeelsvermogen om goed te gebruiken.

Een medewerker die een AI-tool gebruikt zonder te begrijpen wat die tool wel en niet kan, kan verkeerde beslissingen nemen. Een manager die AI-projecten aanstuurt zonder basisbegrip, kan verkeerde prioriteiten stellen.

De problemen die we zien:

• Overmatig vertrouwen in AI-uitkomsten
• Verkeerd gebruik van tools (andere context dan bedoeld)
• Niet herkennen wanneer AI fouten maakt
• Geen begrip van privacy- en ethische implicaties

AI-geletterdheid is het fundament voor al het andere. Je kunt mooie governance-structuren hebben, maar als mensen niet begrijpen waarvoor ze nodig zijn, werkt het niet.

Wie moet AI-geletterd zijn?

De wet zegt: “aanbieders en gebruikers van AI-systemen”. In de praktijk betekent dit meerdere groepen in je organisatie.

Directie en management

Directieleden hoeven geen data scientists te worden. Maar ze moeten begrijpen:

• Wat AI is en wat het kan
• Welke risico’s AI met zich meebrengt
• Waarom governance nodig is
• Hun verantwoordelijkheden onder de AI Act

Dit telt zwaar, want de wet kan hen persoonlijk verantwoordelijk stellen.

AI-ontwikkelaars en data scientists

Voor technische teams gaat het verder. Zij moeten begrijpen:

• Ethische principes en hoe ze toe te passen
• Bias-detectie en -mitigatie
• Uitlegbaarheid van modellen
• Privacy by design
• De wettelijke context (AI Act, AVG)

Gebruikers van AI-systemen

Medewerkers die AI gebruiken in hun dagelijks werk. Denk aan:

• Recruiters die AI-screening tools gebruiken
• Klantenservice die met chatbots werkt
• Marketeers die AI voor personalisatie inzetten
• Managers die AI-rapporten interpreteren

Zij moeten begrijpen:

• Wat de tool doet en wat niet
• Wanneer ze moeten ingrijpen
• Hoe ze problemen signaleren
• De beperkingen van de AI

HR en compliance

Zij zijn vaak verantwoordelijk voor de trainingen. Ze moeten het onderwerp goed genoeg begrijpen om effectieve programma’s te ontwikkelen.

Wat moet iemand weten?

Dit hangt af van de rol. Een framework:

Basisniveau (voor iedereen)

• Wat is AI in grote lijnen?
• Hoe worden AI-beslissingen genomen?
• Wat zijn de beperkingen?
• Wanneer moet je voorzichtig zijn?
• Bij wie kun je terecht met zorgen?

Gebruikersniveau (voor wie met AI werkt)

Alles van basisniveau, plus:

• Hoe werkt de specifieke tool die je gebruikt?
• Wat kan de tool wel en niet?
• Wanneer klopt de output niet?
• Hoe interpreteer je de resultaten?
• Wanneer grijp je in?

Specialistniveau (voor ontwikkelaars)

Alles van gebruikersniveau, plus:

• Hoe werken verschillende AI-technieken?
• Hoe detecteer en corrigeer je bias?
• Wat zijn de ethische principes?
• Hoe documenteer je modellen?
• Wat eist de wet?

Bestuursniveau (voor management)

Alles van basisniveau, plus:

• Wat zijn de organisatorische risico’s?
• Welke governance is nodig?
• Wat zijn de wettelijke verplichtingen?
• Hoe organiseer je toezicht?
• Welke beslissingen moet de directie nemen?

Hoe pak je dit aan?

Stap 1: Inventariseer

Breng in kaart:

• Welke AI-systemen worden gebruikt?
• Wie gebruikt ze?
• Wat is het huidige kennisniveau?
• Welke risico’s brengt het gebruik met zich mee?

Stap 2: Bepaal de behoefte

Per rol en per AI-systeem:

• Welk kennisniveau is nodig?
• Waar zitten de gaps?
• Wat is de prioriteit?

Stap 3: Ontwikkel of koop training

Je hebt opties:

• Interne ontwikkeling
• Externe trainingen van gespecialiseerde aanbieders zoals Projectimpact.nl 
• E-learning platforms
• Combinatie

Overweeg:

• Past het bij je cultuur?
• Is het praktisch genoeg?
• Kun je het actueel houden?

Stap 4: Implementeer

• Maak duidelijk wie welke training moet volgen
• Plan de uitrol
• Zorg voor tijd en ruimte
• Maak het onderdeel van onboarding voor nieuwe medewerkers

Stap 5: Onderhoud

AI evolueert. Je trainingen moeten meebewegen.

• Update jaarlijks of bij grote veranderingen
• Zorg voor herhalingstraining
• Houd nieuwe ontwikkelingen bij

De link met ISO 42001

ISO 42001 vraagt expliciet om competenties en bewustzijn (hoofdstuk 7.2 en 7.3). De AI-geletterdheidseis uit de AI Act sluit hier naadloos op aan.

Competenties (7.2):

• Bepalen welke competenties nodig zijn
• Zorgen dat medewerkers deze hebben
• Bewijs bijhouden

Bewustzijn (7.3):

• Medewerkers zijn zich bewust van het AI-beleid
• Ze kennen hun bijdrage aan het AIMS
• Ze begrijpen de consequenties van niet-naleving

Je AI-geletterdheidsprogramma documenteert voor zowel de AI Act als ISO 42001 dat je hieraan voldoet.

Wat gaat er vaak fout bij AI-geletterdheid?

Praktische tips

Een paar dingen die het verschil maken. Maak het concreet met voorbeelden uit je eigen organisatie (“onze chatbot werkt zo, dit zijn de beperkingen”). Maak het kort: vier korte modules blijven beter hangen dan één lange dag. Maak het interactief met cases en quizzen, en relevant per rol, want een developer heeft andere behoeften dan een manager. En maak het verplicht: dit is geen nice-to-have, maar een wettelijke eis.

Documentatie

Voor zowel de AI Act als ISO 42001 moet je kunnen aantonen dat je aan de eisen voldoet.

Documenteer:

• Je geletterdheidsprogramma (wie krijgt welke training)
• Trainingsmateriaal
• Deelnameregistratie
• Eventuele toetsresultaten
• Updates en herhalingen

Dit is bewijs bij een audit of toezichthouder.

Wat kost AI-geletterdheid?

De kosten lopen sterk uiteen, afhankelijk van de vorm. Dit zijn indicaties.

De investering verdient zich terug: minder fouten door onkundig gebruik, snellere adoptie van tools en minder compliance-risico. Zie ook kosten en tijdlijn voor het volledige certificeringsbeeld.

De deadline was 2 februari 2025. Heb je nog geen programma? Begin vandaag met de vijf stappen uit Hoe pak je dit aan? en leg alles vast voor je documentatie.

Meer lezen

• EU AI Act en ISO 42001 - De bredere wettelijke context
• Eisen van ISO 42001 - De competentie-eisen
• Veelgemaakte fouten - Wat te vermijden
• Stappenplan - Het complete traject